Em thuộc công thức tính thể tích nhưng vẫn sai khi bài hỏi một thùng có bị tràn nước không. Vấn đề có thể nằm ở cách dùng công thức và đọc điều kiện, chứ không phải công thức ấy vô ích. Khi phân biệt đánh giá kiến thức với đánh giá năng lực, nên bắt đầu từ việc đề yêu cầu em thực hiện điều gì.
Một nội dung đã học có thể được hỏi theo nhiều cách
Giả sử một thùng hình hộp chữ nhật có kích thước bên trong dài 60 cm, rộng 40 cm và cao 30 cm. Bỏ qua độ dày, vật cản và các yếu tố khác. Nước hiện cao 21 cm. Người ra đề có thể sử dụng cùng dữ kiện để tạo ra những yêu cầu khác nhau.
| Yêu cầu minh họa | Điều em cần huy động | Căn cứ để trả lời |
|---|---|---|
| Nêu cách tính thể tích hình hộp chữ nhật. | Nhớ ý nghĩa các kích thước và công thức. | Dài nhân rộng nhân cao. |
| Thùng chứa tối đa bao nhiêu lít? | Chọn dữ kiện, tính và đổi đơn vị. | 60 × 40 × 30 = 72.000 cm³, tức 72 lít. |
| Thêm 25 lít vào lượng nước hiện có thì có tràn không? Giải thích. | Tính phần nước đang có hoặc chỗ còn trống rồi đối chiếu. | Hiện có 50,4 lít, còn chỗ cho 21,6 lít; thêm 25 lít sẽ vượt sức chứa 3,4 lít. |
Dữ kiện, yêu cầu và lời giải minh họa. 1.000 cm³ bằng 1 lít.
Ở yêu cầu cuối, viết đúng công thức chưa hoàn tất nhiệm vụ. Em còn phải nhận ra cần dùng chiều cao nước 21 cm, phân biệt thể tích nước với sức chứa của thùng và so lượng thêm với chỗ còn trống. Đáp án cần nối được phép tính với nhận định về việc tràn nước.
Kiến thức là nguồn lực để thực hiện nhiệm vụ
Kiến thức gồm những điều em hiểu về khái niệm, sự kiện, nguyên lý hoặc quy trình. Năng lực thể hiện qua việc huy động những nguồn lực phù hợp để thực hiện nhiệm vụ trong một bối cảnh. Hai khái niệm có quan hệ với nhau; thiếu kiến thức nền có thể khiến việc vận dụng gặp khó.
Blömeke và cộng sự đề xuất nhìn năng lực như một quá trình nối nguồn lực cá nhân với cách nhận biết, diễn giải và hành động trong tình huống [1]. Cách nhìn này giúp tránh một hiểu lầm phổ biến: cứ có câu hỏi gắn đời sống thì không cần học kiến thức. Trong ví dụ thùng nước, phép đổi đơn vị và ý nghĩa thể tích vẫn giữ vai trò thiết yếu.
Khung PISA 2022 của OECD cũng quan tâm khả năng sử dụng điều đã học, trong đó kiến thức toán học và suy luận cùng tham gia vào việc giải quyết vấn đề [2]. Đây là một cách tham khảo về yêu cầu nhiệm vụ; không có nghĩa mọi đề thi ở Việt Nam phải giống PISA.
Bối cảnh dài chưa tự làm câu hỏi trở thành đánh giá năng lực tốt
Một đoạn dẫn rất dài vẫn có thể chỉ hỏi chép lại một chi tiết. Ngược lại, một câu ngắn có thể yêu cầu lựa chọn căn cứ hoặc phát hiện mâu thuẫn. Để hiểu mức yêu cầu, hãy nhìn các thao tác cần thực hiện và bằng chứng mà câu trả lời cung cấp, thay vì chỉ đếm số dòng của đề.
Trong V-ACT, HSA hay TSA, học sinh thường gặp dữ kiện mới hoặc nhiệm vụ đòi hỏi kết hợp nhiều bước. Điều đó không có nghĩa mọi câu đều ở mức khó nhất. Có câu giúp kiểm tra một thành phần cơ bản; có câu đòi hỏi phối hợp. Cấu trúc và đề tham khảo của từng kỳ thi mới là nơi để xem yêu cầu cụ thể.
Khi chữa bài hãy tìm bước nối còn thiếu
Nếu em tính được 72 lít nhưng kết luận thêm 25 lít không tràn vì 25 nhỏ hơn 72, hãy sửa phép so sánh: lượng thêm phải so với chỗ còn trống. Sau đó thử nhiệm vụ mới: nước cao 20 cm, thêm 20 lít thì sao? Hiện có 48 lít, thêm thành 68 lít nên chưa vượt sức chứa. Việc tự nêu được căn cứ ấy cho thấy em đã dùng kiến thức để giải quyết đúng câu hỏi.
Nguồn tham khảo
[1] Blömeke, S., Gustafsson, J.-E., & Shavelson, R. J. (2015). Beyond dichotomies: Competence viewed as a continuum. Zeitschrift für Psychologie, 223(1), 3–13. DOI 10.1027/2151-2604/a000194
[2] OECD (2023). PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. OECD Publishing. DOI 10.1787/dfe0bf9c-en