Một thông tin không xuất hiện nguyên văn vẫn có thể suy ra được. Ngược lại, một chuyện nghe rất hợp lý chưa chắc được đoạn văn hỗ trợ. Khoảng cách giữa hai việc này là nơi nhiều đáp án đọc hiểu trở nên dễ nhầm: em cần chỉ ra mình đang nối những dữ kiện nào, và có tự thêm một giả định hay không.
Không cần trùng chữ mới là thông tin được nêu
Văn bản viết “ban tổ chức đã xác nhận 24 đội”, còn đáp án nói “24 đội đã được xác nhận tham gia”. Hai cách diễn đạt khác nhau nhưng có thể cùng một nội dung. Vì vậy, đừng chỉ dò từ giống nhau. Hãy so chủ thể, hành động, số lượng, thời điểm và phạm vi của câu. Chỉ thay “một số” thành “tất cả” cũng có thể làm nhận định đổi nghĩa.
Suy luận là bước nối thông tin để rút ra điều chưa được viết thành một câu riêng. Khung đọc hiểu PISA 2018 phân biệt việc hiểu nghĩa được nêu với việc tích hợp và tạo suy luận [1]. Khi luyện, điều em cần làm rõ là chiếc cầu nối từ dữ kiện đến kết luận, chứ không phải đặt tên thuật ngữ thật nhanh.
Còn sáu chỗ không có nghĩa có sáu hồ sơ đang chờ
Thông báo minh họa tự xây dựng: “Cuộc thi xác nhận tối đa 30 đội tham gia. Tính đến 17 giờ ngày thứ sáu, ban tổ chức đã xác nhận 24 đội. Những hồ sơ đã gửi nhưng chưa được xác nhận không nằm trong con số 24.” Chỉ dùng ba câu này để xem xét các nhận định dưới đây.
| Nhận định | Mức căn cứ | Vì sao |
|---|---|---|
| Đến 17 giờ đã có 24 đội được xác nhận. | Được nêu, dù có thể diễn đạt lại. | Cùng số lượng, trạng thái và thời điểm với thông báo. |
| Nếu giữ nguyên 24 đội, số đội được xác nhận thêm không thể vượt 6. | Suy ra từ dữ kiện và điều kiện đã nói. | Giới hạn 30 trừ 24 bằng 6; phải giữ 24 đội đã có. |
| Đang có đúng 6 hồ sơ chờ xác nhận. | Chưa đủ dữ kiện. | Sức chứa còn lại không cho biết số hồ sơ đang chờ. |
| Đến 17 giờ đã có 30 đội được xác nhận. | Trái dữ kiện. | Thông báo nêu 24 đội ở chính thời điểm đó. |
Tình huống và số liệu đều tự dựng. Các nhãn trong bảng là công cụ tập đọc, không phải quy tắc chấm một kỳ thi cụ thể.
Ở dòng thứ hai, phép trừ chỉ cho biết mức tăng tối đa có thể có khi giữ nguyên các điều kiện. Không biết số hồ sơ chờ là 0, 3, 6 hay nhiều hơn 6. Những khả năng ấy vẫn phù hợp với thông báo, nên khẳng định “đúng 6 hồ sơ” chưa được xác lập. Nó cũng chưa bị chứng minh là sai: có thể ngoài thực tế đúng là 6, nhưng ba câu đã cho không đủ để biết.
Thử tìm một khả năng khác vẫn phù hợp với văn bản
Khi phân vân, em hãy thử dựng hai tình huống đều không trái dữ kiện. Chẳng hạn, cuộc thi có 24 đội đã xác nhận và 3 hồ sơ chờ; hoặc vẫn 24 đội đã xác nhận nhưng 8 hồ sơ chờ. Nếu cả hai đều phù hợp, thông báo chưa quyết định số hồ sơ chờ. Đây là cách nhìn thấy chỗ thiếu thông tin, không cần đoán ban tổ chức “thường” làm thế nào.
Cũng cần chú ý từ “có thể”. Nếu câu hỏi yêu cầu điều chắc chắn suy ra, một khả năng hợp lý đơn thuần chưa đủ. Nếu câu hỏi yêu cầu một cách giải thích có thể có, mức khẳng định lại khác. Đọc yêu cầu quyết định loại kết luận em cần tìm; các bước đối chiếu dữ kiện giúp em kiểm tra kết luận ấy.
Khi ôn đọc hiểu cho HSA hay TSA, em có thể ghi bên cạnh một đáp án ba dòng ngắn: căn cứ nào, nối bằng bước gì, cần thêm giả định nào. Nếu phải thêm thông tin mà ngữ liệu và câu hỏi không cho phép, hãy giảm mức khẳng định hoặc chọn lại. Một câu trả lời thận trọng có căn cứ thường hữu ích hơn một câu chuyện tự hoàn thiện quá nhiều phần còn trống.
Nguồn tham khảo
[1] OECD (2019). PISA 2018 Assessment and Analytical Framework, chương 2, mục Understanding: nghĩa được nêu, tích hợp và suy luận. DOI 10.1787/b25efab8-en. Ví dụ cuộc thi trong bài do Song Pa tự xây dựng. Xem tài liệu