Hai người cùng muốn giảm ùn tắc nhưng có thể nhấn mạnh những việc khác nhau. Khi đọc hai văn bản về cùng một vấn đề, em đừng vội xếp một bên “ủng hộ”, một bên “phản đối”. Hãy tìm chính xác điều họ cùng chấp nhận, điều họ đề xuất và điều kiện khiến ý kiến khác nhau.
Đặt hai văn bản cạnh nhau theo cùng một câu hỏi
Khung đọc hiểu PISA 2018 của OECD đề cập việc tích hợp thông tin và xử lý bất đồng giữa nhiều nguồn [1]. Với người mới luyện, có thể bắt đầu bằng việc viết một câu hỏi chung rồi đọc từng nguồn để trả lời. Điều đó giúp tránh nhớ nhầm số liệu của người này thành căn cứ do người kia cung cấp.
Hai văn bản minh họa dưới đây được tự xây dựng; nhân vật, số liệu và tình huống đều giả định. Chúng cùng bàn về cách giảm tập trung xe trước một cổng trường, không phải thông báo tổ chức giao thông thực tế.
Hai ý kiến về việc mở thêm cổng
Văn bản A, đại diện nhóm phụ huynh: “Trong buổi ghi nhận, 60 trong 100 xe đưa học sinh đến trong khoảng 7 giờ đến 7 giờ 15. Tôi đề nghị thử mở thêm cổng B trong hai tuần để giảm tập trung trước cổng A. Khi thử, cần đếm xe trên cả hai đường, không chỉ xem cổng A có thông thoáng hơn hay không.”
Văn bản B, một cư dân cạnh trường: “Tôi đồng ý cần giảm ùn tắc. Tuy nhiên, cổng B dẫn ra ngõ hẹp có người đi bộ. Trước khi mở thử, cần kiểm tra điểm xung đột giữa xe và người đi bộ, đồng thời bố trí người hướng dẫn. Nếu chưa xử lý các việc này, tôi chưa đồng ý mở cổng B ngay.”
| Câu hỏi đối chiếu | Văn bản A | Văn bản B |
|---|---|---|
| Cùng quan tâm điều gì? | Giảm tập trung xe trước trường. | Đồng ý cần giảm ùn tắc. |
| Đề xuất hoặc điều kiện nổi bật? | Thử mở thêm cổng B hai tuần và theo dõi cả hai đường. | Kiểm tra xung đột, bố trí người hướng dẫn trước khi mở thử. |
| Căn cứ được nêu? | Một buổi đếm: 60/100 xe đến trong 15 phút. | Đặc điểm ngõ hẹp và người đi bộ. |
| Chỗ khác nhau cần giữ? | Đề nghị tiến hành thử và đo khi thử. | Chưa chấp nhận mở ngay khi điều kiện an toàn chưa được xử lý. |
Bảng đối chiếu theo đúng hai đoạn tự dựng. Số 60/100 chỉ là quan sát của một buổi trong tình huống, chưa đại diện mọi ngày.
Nhận định “B phản đối mọi cách mở thêm cổng” là quá mạnh. Văn bản B chỉ chưa đồng ý mở ngay khi một số điều kiện chưa được xử lý. Nhận định “A chỉ quan tâm cổng A và bỏ qua đường bên cạnh” cũng trái câu cuối của A. Muốn so sánh đúng, em phải giữ cả những chi tiết giới hạn ý kiến, không chỉ lấy câu dễ nhớ nhất.
Chưa cần quyết ai đúng đã có thể đọc đúng sự khác biệt
Hai nguồn không đưa ra hai con số trái nhau. A cung cấp một quan sát về giờ đến; B nhấn mạnh một vấn đề cần kiểm tra. Chúng có thể bổ sung cho nhau vì mỗi bên nhấn mạnh một việc cần làm. A chưa nói có kiểm tra an toàn trước hay không, nên chưa thể kết luận A phản đối yêu cầu của B. Muốn quyết định thực tế còn cần dữ liệu về sức chứa, dòng người và điều kiện an toàn; hai đoạn ngắn chưa đủ để kết luận một phương án chắc chắn hiệu quả.
Một nguồn có số liệu cũng cần được hỏi số liệu thu khi nào, ở đâu và bằng cách nào. Một nguồn không có bảng số không tự mất giá trị nếu đang nêu một điều kiện liên quan. Tên vai trò “phụ huynh” hay “cư dân” giúp hiểu vị trí phát biểu nhưng không thay thế việc kiểm tra nội dung.
Khi luyện câu đối chiếu văn bản cho HSA hoặc TSA, em có thể chốt bằng ba câu: hai bên cùng muốn gì; khác nhau chính xác ở đâu; còn thông tin nào cần bổ sung để đánh giá. Ba câu ấy sẽ cho thấy em đang so nội dung của từng nguồn, thay vì chỉ đo xem nguồn nào có giọng mạnh hơn hoặc gần ý kiến cá nhân của mình hơn.
Nguồn tham khảo
[1] OECD (2019). PISA 2018 Assessment and Analytical Framework, chương 2, phần tích hợp nhiều văn bản và xử lý thông tin bất đồng. DOI 10.1787/b25efab8-en. Hai văn bản và bảng trong bài do Song Pa tự xây dựng. Xem tài liệu