“Em biết mình yếu phần này, nhưng cứ mở ra là muốn đóng lại.” Câu nói ấy không nhất thiết có nghĩa em lười. Nhiệm vụ có thể quá mơ hồ, quá dài, gợi lại nhiều lần thất bại hoặc đòi kiến thức nền em chưa có. Muốn bắt đầu, trước hết cần biến cảm giác “ngại” thành một chướng ngại có tên và một hành động đủ nhỏ để làm ngay.
Đừng bắt đầu bằng mục tiêu quá lớn
“Học lại xác suất” hoặc “cải thiện đọc hiểu” là hướng đi, chưa phải nhiệm vụ. Một nhiệm vụ khởi động phải trả lời được bốn câu: làm gì, với tài liệu nào, trong bao lâu và giữ lại sản phẩm gì. “Trong 12 phút, đọc một câu xác suất từng sai, khoanh dữ kiện và viết câu hỏi em chưa trả lời được” cụ thể hơn nhiều.
Các mô hình học tập tự điều chỉnh xem động lực và cảm xúc là một phần của quá trình học, bên cạnh nhận thức và hành vi [1]. Vì vậy, việc học sinh trì hoãn có thể liên quan tới lo lắng, cảm giác thiếu khả năng, môi trường, sức khỏe hoặc cách nhiệm vụ được thiết kế. Nếu sự né tránh kéo dài, gây khổ sở hoặc ảnh hưởng rộng đến sinh hoạt, em nên trao đổi với người lớn đáng tin cậy hay chuyên gia phù hợp; một bảng kế hoạch không thay thế hỗ trợ đó.
Một phiếu khởi động từ chướng ngại thật
Linh chuẩn bị cho một bài đánh giá năng lực và thường né nhóm câu xác suất. Phiếu dưới là tình huống hoàn toàn giả định do Song Pa xây dựng. Mục tiêu của phiếu không phải tự chẩn đoán tâm lý mà là biến một chướng ngại học tập thành kế hoạch hành động.
| Ô trong phiếu | Linh viết gì? | Vai trò |
|---|---|---|
| Mong muốn | Em muốn tự xác định được phép tính cần dùng ở câu xác suất cơ bản | Nêu điều muốn làm được, không chỉ nêu điểm số |
| Kết quả có ý nghĩa | Em bớt bỏ trống ngay khi thấy chữ “xác suất” | Nối mục tiêu với trải nghiệm cụ thể |
| Chướng ngại hiện tại | Em không phân biệt được dữ kiện nào là số trường hợp và dữ kiện nào là điều kiện | Gọi tên bước vướng thay vì nói “em kém” |
| Kế hoạch nếu/thì | Nếu đến 19 giờ 30 thứ Ba và em muốn trì hoãn, thì em mở đúng câu 8, đặt hẹn giờ 12 phút và chỉ làm phiếu dữ kiện | Gắn hành động với một tình huống cụ thể |
| Điểm dừng an toàn | Hết 12 phút, em lưu phiếu; nếu vẫn không biết bước đầu, em viết một câu hỏi để gửi giáo viên | Không biến khởi động thành buổi học vô hạn |
Phiếu, nhân vật và số liệu hoàn toàn giả định do Song Pa xây dựng. Kế hoạch nếu/thì hỗ trợ việc bắt đầu; nó không bảo đảm tự động hoàn thành mục tiêu hay phù hợp với mọi nguyên nhân trì hoãn.
Một thử nghiệm với 66 học sinh trung học chuẩn bị kỳ thi quan trọng đã kết hợp đối chiếu mong muốn với chướng ngại và kế hoạch nếu/thì trong một hoạt động viết 30 phút. Nhóm can thiệp hoàn thành nhiều câu luyện tập hơn nhóm đối chứng [2]. Nghiên cứu không tách được tác động riêng của từng thành phần, không đo trực tiếp mức tăng điểm và diễn ra trong bối cảnh PSAT; vì vậy bài này chỉ mượn cấu trúc lập kế hoạch, không hứa cùng hiệu quả cho mọi học sinh Việt Nam.
Nhiệm vụ 12 phút phải tạo được một sản phẩm
Linh không cần giải trọn câu 8. Em dùng bảng bốn chặng dưới đây. Nếu nhận ra dữ kiện, đó đã là tiến bộ có thể quan sát. Nếu không nhận ra, câu hỏi hỗ trợ cũng là sản phẩm: nó cho giáo viên biết nên giải thích từ đâu.
| Phút | Việc làm | Sản phẩm |
|---|---|---|
| 0–2 | Mở đúng câu 8, che đáp án và đọc một lượt | Gạch chân yêu cầu cần tìm |
| 2–6 | Chép riêng dữ kiện; đánh dấu điều kiện giới hạn mẫu | Danh sách dữ kiện, không cần công thức |
| 6–9 | Viết bằng lời: “Em đang chọn từ tập nào?” và “biến cố cần đếm là gì?” | Hai câu mô tả |
| 9–12 | Chọn: thử một phép tính hoặc viết câu hỏi xin hỗ trợ | Một bước thử có lý do, hoặc một câu hỏi cụ thể |
Thời lượng 12 phút là quy ước minh họa để hạ ngưỡng bắt đầu. Nó không phải định mức tối ưu và có thể rút ngắn hoặc kéo dài dựa trên khả năng tập trung, mức hỗ trợ và độ phức tạp của nhiệm vụ.
Chọn nhiệm vụ theo loại chướng ngại
Nếu em không biết bắt đầu ở đâu, nhiệm vụ đầu là xác định yêu cầu và dữ kiện. Nếu em sợ nhìn điểm, hãy dùng một câu không chấm điểm để tìm bước vướng. Nếu em thiếu kiến thức nền, đọc một ví dụ mẫu có chú giải rồi che một bước, thay vì lao vào đề dài. Nếu em thiếu tài liệu hoặc không hiểu hướng dẫn, nhiệm vụ đầu có thể là gửi yêu cầu xin một ví dụ phù hợp.
Nếu em quá mệt, đói hoặc đang bị gián đoạn liên tục, kế hoạch học không nên giả vờ những điều kiện ấy không tồn tại. Có lúc việc cần làm là nghỉ, đổi thời điểm, chuẩn bị chỗ học hoặc nhờ người hỗ trợ. Cá nhân hóa không phải hạ mục tiêu học tập vô hạn; đó là thiết kế đường vào thực tế để em có thể tiếp cận mục tiêu.
Sau khi bắt đầu, đừng tăng yêu cầu quá nhanh
Sau nhiệm vụ 12 phút, Linh có ba khả năng. Nếu tự xác định được tập mẫu và biến cố, buổi sau em giải một câu gần tương tự. Nếu chỉ làm được khi xem gợi ý, em dùng lại phiếu với ít gợi ý hơn. Nếu vẫn không thể xác định bước đầu, em gửi sản phẩm cho giáo viên và xin một ví dụ nền. Mỗi nhánh đều rõ việc tiếp theo; không nhánh nào kết luận “Linh không có khả năng”.
Bắt đầu nhỏ không có nghĩa học ít mãi. Nhiệm vụ nhỏ chỉ là cánh cửa. Khi em đã đi qua, bằng chứng từ sản phẩm sẽ cho biết nên tăng độ khó, giảm gợi ý hay tìm hỗ trợ. Việc đầu tiên tốt nhất không phải việc dễ nhất trên giấy, mà là việc em có thể thực hiện ngay và đủ rõ để mở ra bước học kế tiếp.
Nguồn tham khảo
[1] Panadero, E. (2017). A Review of Self-regulated Learning: Six Models and Four Directions for Research. Frontiers in Psychology, 8, 422. DOI 10.3389/fpsyg.2017.00422. Xem tài liệu
[2] Duckworth, A. L., Grant, H., Loew, B., Oettingen, G., & Gollwitzer, P. M. (2011). Self-regulation strategies improve self-discipline in adolescents: benefits of mental contrasting and implementation intentions. Educational Psychology, 31(1), 17–26. DOI 10.1080/01443410.2010.506003. Xem tài liệu