Hai bài kiểm tra đều có 24 câu về số liệu, nhưng một bài chủ yếu yêu cầu đọc một con số, bài kia thường buộc so sánh và đánh giá kết luận. Gọi cả hai là “đề số liệu” chưa mô tả được điều học sinh phải làm. Ma trận đề thi giúp người thiết kế nhìn đồng thời nội dung và yêu cầu của các câu, trước khi chọn từng câu cụ thể.
Một bản phân bố trước khi có đề hoàn chỉnh
Ma trận là bảng phân bố các đơn vị đánh giá theo những chiều đã chọn. Dạng quen thuộc có hàng là nội dung hoặc chủ đề, cột là loại yêu cầu cần thực hiện; mỗi ô cho biết dự kiến có bao nhiêu câu hoặc bao nhiêu điểm. Các chiều này phải xuất phát từ mục tiêu của bài thi, không phải từ việc người ra đề đang có sẵn nhiều câu ở chương nào.
Một ma trận còn có thể kèm thời lượng, dạng câu, tỷ trọng điểm và các giới hạn khác. Tuy vậy, đừng để số lượng cột làm người đọc mất ý chính: bảng đang giúp kiểm xem đề có lấy đủ bằng chứng về năng lực muốn đánh giá hay không. Trong khung toán PISA 2022, nội dung, quá trình thực hiện và phân bố điểm được trình bày riêng, giúp thấy rằng “hỏi về cái gì” và “học sinh làm gì” là hai câu hỏi cần cùng được giải quyết [1].
Thử đọc một ma trận 24 câu
Ví dụ tự dựng dưới đây dành cho bài kiểm tra kỹ năng đọc và xử lý số liệu ở THPT, thời lượng giả định 40 phút. Mỗi câu được xếp vào một chủ đề chính và một yêu cầu chính để đếm một lần; trả lời đúng được 1 điểm, tối đa 24 điểm. Đây không phải ma trận chính thức của V-ACT, HSA hay TSA.
Kéo ngang bảng để xem đầy đủ các cột.
| Chủ đề số liệu | Trích xuất trực tiếp | Kết nối và xử lý | Giải thích và đánh giá | Tổng câu |
|---|---|---|---|---|
| Dân cư | 3 | 4 | 1 | 8 |
| Môi trường | 2 | 4 | 2 | 8 |
| Tiêu dùng | 1 | 3 | 4 | 8 |
| Tổng câu | 6 | 11 | 7 | 24 |
Đọc theo hàng, mỗi chủ đề có 8 câu, bằng một phần ba số câu của đề. Đọc theo cột, chỉ 6/24 câu, tức 25%, dừng ở trích xuất trực tiếp. Có 18/24 câu thuộc hai nhóm còn lại. Vì vậy, học sinh chỉ luyện cách tìm đúng ô trong bảng sẽ chưa chuẩn bị đủ cho phần lớn nhiệm vụ dự kiến.
Đọc một ô cụ thể, số 4 tại hàng Môi trường và cột Kết nối và xử lý nghĩa là bốn câu vừa có ngữ liệu môi trường vừa yêu cầu xử lý hoặc nối dữ kiện. Nó không có nghĩa “bốn câu khó”. Các nhãn yêu cầu mô tả việc phải làm; độ khó thực nghiệm còn phụ thuộc ngữ liệu, cách viết, đối tượng làm bài và các yếu tố khác.
Một câu có nhiều kỹ năng thì đếm thế nào
Một nhiệm vụ giải thích biến động tiêu dùng có thể đồng thời cần đọc bảng, tính tỷ lệ rồi đánh giá kết luận. Hồ sơ câu nên giữ các kỹ năng liên quan, nhưng quy tắc đếm ma trận cần nêu rõ yêu cầu chính. Trong ví dụ, câu được xếp vào Giải thích và đánh giá khi đó là bước quyết định để trả lời; không cộng thêm câu ấy vào hai cột trước. Nếu một hệ thống cho phép phân loại chồng lấn, bảng phải báo rõ và không cộng các cột như những phần tách biệt.
Đơn vị đếm cũng cần đọc kỹ. Một câu có thể có nhiều ý được chấm hoặc nhiều mức điểm. Khi đó, 10 câu chưa chắc là 10 điểm. Bảng ghi số câu cần tách khỏi bảng hoặc cột ghi điểm tối đa; chỉ trong giả định mỗi câu 1 điểm của ví dụ này, tỷ trọng câu mới trùng tỷ trọng điểm tối đa.
Dùng bảng để học và để kiểm đề
Với học sinh, có thể chuyển mỗi cột thành một kiểu luyện: tìm dữ kiện chính xác; thực hiện phép so sánh đúng mẫu số; giải thích kết quả mà không nói vượt bằng chứng. Đây là cách luyện theo thao tác, thay vì chỉ đánh dấu đã học xong một chương. Ma trận cho biết hướng phân bổ, không tiết lộ trước từng câu hay bảo đảm những đề lưu truyền đều theo đúng bảng ấy.
Với giáo viên, sau khi lắp đề có thể đếm lại các mã câu vào từng ô, so với chỉ tiêu và đọc những ô thiếu. Nếu ô Dân cư–Giải thích cần một câu nhưng cả tám câu dân cư chỉ hỏi đọc số, việc đủ tám câu theo hàng vẫn chưa đạt kế hoạch. Phần mềm hỗ trợ đếm; việc xếp loại đúng vẫn cần người có chuyên môn xem nhiệm vụ thực tế.
Khi ôn kỳ thi ở Việt Nam
Học sinh nên bắt đầu bằng dạng thức và đề cương do đơn vị tổ chức công bố. Chẳng hạn, cổng HSA của ĐHQG Hà Nội có tài liệu “Dạng thức và đề cương bài thi đánh giá năng lực áp dụng từ năm 2026” [2], được kiểm tra ngày 31/10/2026. Bảng tự dựng trong bài chỉ giúp học cách đọc một bản phân bố; không thay đề cương đó hoặc xác nhận quy định của mùa thi sau.
Ma trận tốt làm lựa chọn nội dung có căn cứ hơn. Để đánh giá chất lượng toàn đề, vẫn cần đọc câu, hướng dẫn chấm, thử nghiệm và các bằng chứng đo lường. Khi yêu cầu xem một ma trận, hãy hỏi thêm hai điều thiết thực: ô đang đếm câu hay điểm, và một câu cụ thể được xếp vào ô ấy dựa trên thao tác nào.
Nguồn tham khảo
[1] OECD (2023). PISA 2022 Assessment and Analytical Framework, chương PISA 2022 Mathematics Framework, mục Assessing mathematical literacy và các bảng phân bố điểm. DOI 10.1787/dfe0bf9c-en. Xem tài liệu
[2] Đại học Quốc gia Hà Nội (2026). Dạng thức và đề cương bài thi đánh giá năng lực áp dụng từ năm 2026. Công bố 15/01/2026; kiểm tra 31/10/2026. Xem tài liệu