Năng lực tiềm ẩn là đặc điểm không quan sát trực tiếp mà được suy luận từ những biểu hiện như câu trả lời, cách giải hoặc sản phẩm học tập. Ước lượng năng lực phụ thuộc vào bằng chứng thu được và mô hình diễn giải, nên cần đọc cùng phạm vi và độ bất định.
Em có thể nhìn thấy một bạn chọn đáp án B, nhưng không nhìn thấy trực tiếp khả năng đọc hiểu của bạn ấy. Vì thế, người xây bài thi phải đi từ những câu trả lời quan sát được đến nhận định về khả năng phía sau. “Tiềm ẩn” nói về cách quan sát ấy; nó không có nghĩa một năng lực bí ẩn đã được định sẵn.
Điều nhìn thấy và điều muốn tìm hiểu
Trong một bài đọc, điều quan sát được có thể là đáp án em chọn, lời giải thích hoặc những bước em ghi ra giấy. Điều muốn tìm hiểu lại là khả năng hiểu và xử lý văn bản. Khả năng này không xuất hiện trực tiếp như một dòng chữ trên bài làm; người phân tích suy luận về nó từ những biểu hiện phù hợp. Thuật ngữ latent trait thường được dịch là đặc tính tiềm ẩn [1].
Hãy hình dung em nghe một người chơi đàn. Một nốt đúng là biểu hiện nghe được, còn khả năng chơi đàn cần được tìm hiểu qua nhiều đoạn nhạc và điều kiện thực hiện. Tương tự, một đáp án đúng cung cấp bằng chứng, nhưng cũng có thể xuất hiện vì em nhận ra câu quen hoặc chọn may mắn. Cách suy luận về khả năng cần tính đến những khả năng giải thích khác.
Đọc một hồ sơ nhỏ thay vì gắn nhãn học sinh
Một học sinh thực hiện bốn nhiệm vụ đọc hiểu như dưới đây. Đây là hồ sơ luyện tập minh họa; các dòng mô tả yêu cầu nhiệm vụ, chưa phải bốn thang năng lực đã được kiểm định riêng.
| Nhiệm vụ | Kết quả quan sát | Thông tin nên xem thêm |
|---|---|---|
| Tìm chi tiết được nêu trực tiếp | Chọn đúng | Em chỉ ra được câu văn chứa căn cứ không? |
| Nối thông tin giữa hai câu | Chọn đúng | Em giải thích được mối liên hệ không? |
| Suy ra điều từ hai đoạn | Chọn sai | Em bỏ sót đoạn nào hay suy ra vượt dữ kiện? |
| Kiểm tra kết luận của người viết | Chọn sai | Em đã tách kết luận và căn cứ như thế nào? |
Hồ sơ và kết quả minh họa.
Có thể ưu tiên xem lại hai nhiệm vụ cuối. Tuy nhiên, câu sai chưa chỉ ra duy nhất một nguyên nhân. Một từ em chưa hiểu, việc đọc vội hoặc một bước suy luận chưa vững đều có thể ảnh hưởng câu trả lời. Hỏi em giải thích cách chọn và cho một nhiệm vụ tương tự giúp kiểm tra giả thuyết tốt hơn việc kết luận ngay rằng em “không có tư duy”.
Một mô hình làm rõ suy luận nhưng vẫn cần kiểm tra
Trong IRT, mức năng lực thường được ký hiệu bằng chữ Hy Lạp theta. Đây là giá trị được ước lượng trong mô hình, dựa vào dữ liệu trả lời và đặc điểm câu hỏi. Nó không phải số đo nhìn thấy trực tiếp của bộ não, cũng không phải danh tính cố định của học sinh [2]. Độ khó câu, phạm vi nội dung và điều kiện làm bài đều liên quan đến việc diễn giải.
Một bài thi có thể cần xem xét nhiều chiều năng lực. Chẳng hạn, nhiệm vụ đọc ngôn ngữ và nhiệm vụ tính toán không tự động trở thành cùng một đặc tính chỉ vì nằm trong một đề. Mô hình dùng một hay nhiều chiều phải có căn cứ. Học sinh chỉ cần hiểu bước đầu rằng tên của điểm số phải đi cùng giải thích điểm đang hướng tới điều gì.
Liên hệ việc học và thi HSA
ĐHQGHN mô tả HSA năm 2026 với những yêu cầu như suy luận, xử lý dữ liệu và vận dụng kiến thức [3]. Đối với người ôn thi đánh giá năng lực, một cách học phù hợp là quan sát mình thực hiện từng nhiệm vụ ra sao: tìm được thông tin, nối được ý hay kiểm tra được kết luận. Các dấu vết đó giúp việc trao đổi với giáo viên cụ thể hơn.
Em có thể chọn một câu sai trong bài đọc, viết một câu giải thích lý do đã chọn, rồi thử một ngữ liệu mới cùng yêu cầu. Nếu cách làm thay đổi, em đã có thêm bằng chứng để xem lại nhận định ban đầu. Năng lực được tìm hiểu từ nhiều biểu hiện; việc luyện tập và điều kiện học tập vẫn có thể làm những biểu hiện ấy thay đổi.
Nguồn tham khảo
[1] Borsboom, D., Mellenbergh, G. J., & van Heerden, J. (2003). The theoretical status of latent variables. Psychological Review, 110(2), 203–219. DOI 10.1037/0033-295X.110.2.203
[2] Livingston, S. A. (2020). Basic Concepts of Item Response Theory: A Nonmathematical Introduction. ETS RM–20-06. Xem tài liệu
[3] ĐHQGHN (31/7/2026). Thông tin tổng kết HSA 2026 và định hướng phát triển kỳ thi. Thông tin chính thức