Sáng tạo thời AI cần được nhìn qua ý tưởng có giá trị và cách người học phát triển nó. Tôi đề xuất đánh giá cả sự phù hợp, khác biệt có ý nghĩa và khả năng cải tiến. Một sản phẩm lạ mắt hoặc một câu chuyện trôi chảy chưa tự cho biết học sinh đã thực hiện những việc này ra sao.
Ý tưởng mới phải giải quyết được nhiệm vụ
Khung tư duy sáng tạo PISA của OECD phân biệt việc tạo ý tưởng đa dạng, tạo ý tưởng sáng tạo, cùng đánh giá và cải thiện ý tưởng [1]. Cách nhìn này giúp giáo viên đặt nhiệm vụ cụ thể hơn là yêu cầu học sinh hãy sáng tạo rồi chấm theo ấn tượng.
Tình huống minh họa: lớp thiết kế giải pháp giúp sân trường bớt nóng với nguồn lực giới hạn. Một ý tưởng khác lạ nhưng không thực hiện được trong điều kiện đề bài chưa thể được xem là phương án tốt nhất. Học sinh cần giải thích mục tiêu, điều kiện và cách sửa sau phản hồi.
Chọn ý tưởng cũng cần bằng chứng
Nếu AI cung cấp nhiều phương án, học sinh cần nói vì sao chọn một hướng và bỏ một hướng khác. Tuy nhiên, chỉ chọn trong danh sách có sẵn vẫn chưa cho thấy đầy đủ năng lực tự nảy ý. Giáo viên nên có cả lượt em tự đề xuất và lượt em phát triển ý tưởng với hỗ trợ được cho phép.
Một bài có thể yêu cầu hai hướng giải quyết khác nhau về bản chất, sau đó chọn một hướng để thử. Không nên coi việc đổi màu, đổi tên hoặc dùng từ đồng nghĩa là bằng chứng chắc chắn về sự đa dạng ý tưởng.
Đặt sản phẩm trong tiến trình phát triển
Thí nghiệm của Doshi và Hauser về truyện ngắn cho thấy hỗ trợ ý tưởng từ AI có thể tăng đánh giá sáng tạo ở từng bài, đồng thời làm các bài giống nhau hơn [2]. Kết quả này thuộc một bối cảnh thử nghiệm cụ thể, không cho phép kết luận AI luôn làm học sinh kém sáng tạo.
Hướng áp dụng là tạo cơ hội để học sinh quan sát riêng, thử nhiều hướng và bảo vệ sửa đổi. Phụ huynh có thể hỏi em đã thử điều gì và thay đổi gì sau khi thấy hạn chế. Khi đánh giá sự sáng tạo, điều cần nhìn thấy là học sinh có đóng góp vào việc tạo, lựa chọn và cải tiến ý tưởng, cùng mức độ đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ.
Tài liệu tham khảo
[1] OECD (2023). PISA 2022 Creative Thinking Framework. Nguồn
[2] Doshi A R và Hauser O P (2024). Generative AI enhances individual creativity but reduces the collective diversity of novel content. Nguồn