Một học sinh có thể làm bài tốt khi được AI hỗ trợ nhưng còn khó khăn khi tự giải thích một ý cơ bản. Em khác hiểu kiến thức khá chắc nhưng chưa biết kiểm tra nội dung công cụ tạo ra. Hai biểu hiện cho thấy năng lực tự làm và năng lực sử dụng AI có liên quan nhưng cần được nhìn rõ trong từng điều kiện.
Xác nhận phần cốt lõi bằng nhiệm vụ tự làm
Các kĩ năng nền như đọc hiểu yêu cầu, thực hiện phép tính phù hợp và trình bày một lập luận cần có cơ hội được quan sát trực tiếp. Nếu chỉ xem sản phẩm có trợ giúp, giáo viên khó biết mức hỗ trợ đã ảnh hưởng bao nhiêu.
Thí nghiệm của Bastani và cộng sự cho thấy thành tích khi có AI hỗ trợ có thể khác kết quả khi công cụ được rút đi [1]. Từ bằng chứng này, một hướng thiết kế là duy trì các nhiệm vụ ngắn người học tự thực hiện để theo dõi phần năng lực đang hình thành.
Quan sát năng lực làm việc với công cụ bằng nhiệm vụ khác
Với nhiệm vụ cho phép AI, tiêu chí có thể tập trung vào việc xác định nhu cầu, chọn hỗ trợ, kiểm chứng và giải thích quyết định cuối cùng. Chẳng hạn, học sinh cần tìm một điểm thiếu căn cứ trong bản phân tích do công cụ tạo rồi sửa bằng dữ liệu phù hợp.
Tình huống minh họa: bài tự làm yêu cầu giải thích xu hướng của một biểu đồ đơn giản. Bài có AI yêu cầu so sánh hai cách diễn giải, chỉ ra nhận xét vượt quá dữ liệu và bảo vệ phương án sửa. Hai bài liên quan cùng chủ đề nhưng cung cấp các loại bằng chứng khác nhau.
Báo cáo rõ trước khi gộp điểm
OECD nhấn mạnh phát triển kĩ năng với và không có AI trong định hướng sử dụng công cụ có mục đích giáo dục [2]. Khi vận dụng, nhà trường có thể báo cáo riêng kết quả tự làm và kết quả sử dụng hỗ trợ ở giai đoạn thử nghiệm.
Việc cộng thành một điểm chung cần lí do về mục tiêu và trọng số. Không thể hiểu một điểm có AI cao là bằng chứng chắc chắn năng lực tự làm đã cao tương ứng. Với phụ huynh, hai dòng nhận xét cụ thể thường giúp chọn cách hỗ trợ dễ hơn một tổng điểm đẹp nhưng không rõ con còn cần rèn điều gì.
Tài liệu tham khảo
[1] Bastani H và cộng sự (2025). Generative AI without guardrails can harm learning Evidence from high school mathematics. Nguồn
[2] OECD (2026). OECD Digital Education Outlook 2026 Exploring Effective Uses of Generative AI in Education. Nguồn